Mu Rwanda, ubushomeri bukomeje kuba imwe mu mbogamizi zikomeye zibangamiye urubyiruko, nubwo igihugu gikomeje gushora imari mu burezi no guteza imbere amahirwe y’akazi. Buri mwaka, ibihumbi by’abarangiza amashuri yisumbuye na kaminuza binjira ku isoko ry’umurimo bafite icyizere cyo kubona akazi, ariko benshi bagasanga amahirwe ahari adahagije cyangwa adahuye n’ibyo bize.
Raporo y’Ikigo cy’Igihugu cy’Ibarurishamibare (NISR) igaragaza ko urubyiruko ruri hagati y’imyaka 16 na 30 rukomeje kugira igipimo cy’ubushomeri kiri hejuru kurusha ibindi byiciro by’abaturage. Ibi bituma hibazwa ikibazo gikomeye: Ni iki urubyiruko rwakora kugira ngo rwigobotore ubushomeri?
Mu mijyi minini nka Kigali, urubyiruko rwinshi rugaragara rushakisha akazi mu bigo bitandukanye, nyamara hari n’abamara imyaka myinshi barangije amashuri badafite akazi gahoraho.
No mu byaro ikibazo kirahari, aho bamwe bahitamo kwimukira mu mijyi bizeye amahirwe menshi, ariko bagasanga isoko ry’umurimo ririmo guhatana gukomeye. Abenshi mu bahura n’iki kibazo ni abarangije amashuri yisumbuye, kaminuza ndetse n’abafite imyuga itandukanye ariko badafite uburambe cyangwa ubumenyi bujyanye n’ibikenewe ku isoko ry’umurimo.
Kuki ubushomeri bukomeje kwiyongera?
Abasesenguzi bavuga ko hari impamvu nyinshi zitera ubushomeri mu rubyiruko. Muri zo harimo kudahuza hagati y’ibyigishwa mu mashuri n’ibikenewe ku isoko ry’umurimo, kubura uburambe, kutagira ubumenyi ngiro, kutihangira imirimo ndetse n’umwanya munini bamwe batakaza ku mbuga nkoranyambaga.
Hari abakoresha bavuga ko kubona umukozi ufite ubumenyi bukenewe biba bigoye nubwo hari benshi baba bashaka akazi. Ibi bigaragaza ko ikibazo atari ukubura akazi gusa, ahubwo ko hari n’ikibazo cyo kubura abantu bafite ubushobozi bujyanye n’ibyo akazi gasaba.
Ni ryari urubyiruko rwatangira guhangana n’iki kibazo?
Abahanga mu iterambere ry’urubyiruko bavuga ko gutangira kare ari ingenzi. Mu gihe umuntu akiri ku ntebe y’ishuri, aba akwiye gutangira gushaka ubumenyi ngiro, kwimenyereza ibyo yiga, gukora ubushakashatsi ku mahirwe ari ku isoko ry’umurimo no kwagura umuyoboro w’abo bazakorana mu kazi.
Gutegereza kurangiza amashuri ngo umuntu abe ari bwo atangira gutekereza ku kazi bishobora gutuma yisanga inyuma y’abamaze igihe bitegura.
Urubyiruko rwakora iki ngo rwigobotore ubushomeri?
1. Kwiga ubumenyi bukenewe ku isoko
Muri iki gihe, abakoresha benshi bashaka abantu bafite ubumenyi mu ikoranabuhanga, itumanaho, ubucuruzi, imyuga ngiro n’izindi serivisi zikenewe ku isoko. Urubyiruko rukwiye gukomeza kwiyungura ubumenyi binyuze mu mahugurwa, amasomo yo kuri murandasi ndetse n’imyitozo ngiro.
2. Kwihangira imirimo
Leta y’u Rwanda ikomeje gushishikariza urubyiruko kwihangira imirimo aho gutegereza guhabwa akazi gusa. Hari urubyiruko rwatangiriye ku mishinga mito y’ubuhinzi, ubworozi, ikoranabuhanga cyangwa ubucuruzi buto, nyuma ikavamo ibigo bitanga akazi no ku bandi.
3. Gukoresha ikoranabuhanga
Ikoranabuhanga ryafunguye amarembo mashya ku rubyiruko. Hari ababona akazi bakorera kure, abandi bakabona abakiliya hanze y’igihugu binyuze ku mbuga zitandukanye. Ubumenyi mu ikoranabuhanga bushobora gufasha urubyiruko kwagura amahirwe y’akazi.
4. Kwiga imyuga ngiro
Nubwo bamwe bakomeza guha agaciro cyane impamyabumenyi za kaminuza, imyuga ngiro ikomeje gutanga amahirwe menshi. Ubwubatsi, amashanyarazi, ubudozi, gusudira, ubukanishi n’indi myuga biri mu bifasha benshi kubona akazi cyangwa kwikorera.
5. Guhindura imyumvire
Hari urubyiruko rugishaka akazi ko mu biro gusa, nyamara hari andi mahirwe menshi mu buhinzi bugezweho, ubukerarugendo, ubucuruzi n’izindi nzego. Abasesenguzi bavuga ko guhindura imyumvire bishobora gufasha urubyiruko kubona amahirwe rwari rutarabona.
Ubuhamya bw’ababigezeho
Bamwe mu rubyiruko rwahisemo kwihangira imirimo bavuga ko batangiye bafite ubushobozi buke ariko bakomeza gukora buhoro buhoro. Hari abatangiriye ku bucuruzi buto, abandi mu buhinzi cyangwa mu ikoranabuhanga, nyuma baza gutanga akazi ku bandi.
Mukanjishi Petronille wo mu Karere ka Gakenke ni umwe mu rubyiruko rwahisemo kwihangira umurimo aho gutegereza akazi. Nk’uko yabitangaje mu nyandiko yasohowe na Minisiteri y’Ikoranabuhanga na Inovasiyo mu Rwanda, nyuma yo kurangiza amashuri yisumbuye yatangiye ubworozi bw’inkoko akoresheje amafaranga yari yarazigamye avuye mu buhinzi bw’imboga.
Ubu afite inkoko zirenga 300 kandi ibikorwa bye bifite agaciro karenga miliyoni 1.5 Frw.
Janvier Ndicunguye wo mu Karere ka Gicumbi na we ni urugero rw’urubyiruko rwabashije kwihangira umurimo. Mu buhamya bwe bwatangajwe na CRS, yavuze ko yatangiye afite ubushobozi buke, ariko nyuma yo kubona amahugurwa n’ubujyanama mu bucuruzi yashinze ibikorwa birimo iduka ricuruza ibikoresho by’ubwubatsi, ububaji n’ubucuzi bw’ibyuma, ubu akaba atanga akazi ku bandi.
Ubwo buhamya bugaragaza ko nubwo ubushomeri ari ikibazo gikomeye, hari uburyo bwo kubwigobotora igihe umuntu afite icyerekezo, ubushake bwo kwiga no gukoresha amahirwe ariho.
Mu gihe ubushomeri bukomeje kuba ikibazo gihangayikishije urubyiruko rw’u Rwanda, igisubizo ntikiri mu gutegereza akazi gusa. Kwiyungura ubumenyi, kwihangira imirimo, gukoresha ikoranabuhanga, kwiga imyuga ngiro no guhindura imyumvire ni bimwe mu bishobora gufasha urubyiruko gutsinda uru rugamba.
Ikibazo gikomeye si ukumenya niba amahirwe ahari, ahubwo ni ukumenya niba urubyiruko rwiteguye kuyabyaza umusaruro. Iyo rubikoze, ubushomeri bushobora kuva ku kuba inzitizi bukaba amahirwe yo guhanga ibishya no kwiteza imbere.