Raporo y'ibarurishamibare ku buringanire ya 2024 y'Ikigo cy'Igihugu cy'Ibarurishamibare (NISR) igaragaza ko u Rwanda rukomeje kuba kimwe mu bihugu byageze kure mu guha abagore uruhare mu buyobozi.
Iyo raporo igaragaza ko abagore bafite 63.3% by'imyanya mu Nteko Ishinga Amategeko ndetse na 53.8% muri Sena, imibare igaragaza intambwe igihugu kimaze gutera mu kwimakaza ihame ry'uburinganire n'ubwuzuzanye hagati y'abagore n'abagabo.
Nubwo iyi mibare igaragaza iterambere rigaragara mu buyobozi, impuguke zigaragaza ko impinduka mu mategeko no mu nzego zifata ibyemezo bidahita bisobanura ko imyumvire y'abaturage yahindutse ku rugero rumwe.
Mu myaka irenga 30 ishize, u Rwanda rwashyize imbere ihame ry'uburinganire n'ubwuzuzanye hagati y'abagore n'abagabo binyuze mu mategeko, politiki n'ingamba zitandukanye zigamije kongerera abagore amahirwe mu miyoborere no mu iterambere ry'igihugu.
Nubwo igihugu kimaze gutera intambwe igaragara muri uru rwego, ubushakashatsi bugaragaza ko hakirimo ikibazo ku myumvire ya bamwe mu bakuze bigendanye n'umuco wo hambere bakuriyemo batsimbarayeho.
Ubushakashatsi bwagiye hanze muri 2016 bwakozwe na Mediatrice Kagaba ku buryo abaturage bumva kandi biyumvamo ihame ry'uburinganire, bwifashishije abantu 263 mu biganiro n'ibazwa ryimbitse byakozwe hagati ya 2012 na 2014, bwagaragaje ko hari abagabo n'abagore bagaragaje impungenge ku mpinduka zatewe n'iyi gahunda.
Ubwo bushakashatsi bwasanze bamwe mu baturage bagifite imyumvire ishingiye ku miterere gakondo y'umuryango, bigatuma habaho kutumvikana ku nshingano n'ububasha bwa buri wese mu rugo.
Ni igitekerezo gihura n'ibyagaragajwe n'umushakashatsi Nadine Mumporeze mu bushakashatsi bwe ku myumvire y'uburinganire mu Rwanda. Mumporeze yasanze abantu bakuze kurusha abandi n'abafite amashuri make bakunze kugira imyumvire gakondo ku nshingano z'abagore n'abagabo kurusha urubyiruko n'abize cyane.
Ubushakashatsi bwasohotse mu 2021 bwakozwe na Kate Doyle, Shamsi Kazimbaya, Ruti Levtov na bagenzi babo, nabwo bwagaragaje ko imyemerere n'imyumvire idashyigikira uburinganire igikomeje kugaragara mu byiciro bitandukanye by'abaturage kandi ishobora kugira ingaruka ku buryo abantu bafata ibyemezo ndetse no ku mikoranire yabo.
Iyo uganiriye na bamwe mu bantu bakuze, usanga hari imyemerere ya kera bagikomeje kugenderaho nubwo batayigaragaza ku mugaragaro.
Umwe mu bakuze baganiye na InyaRwanda utifuje amazina ye ko ajya hanze avuga ko kuri we byaba ari igisebo agiye nko gusura umwana we agasanga umugabo ari mugikoni atetse cyangwa umugore yamusigiye abana. Ati: "Nkasanga nk'umuhungu wanjye ahetse umwana cyangwa atetse ubwose byafatwa gute umugore yaba amusuzugura".
Bigendanye n'igihe tugezemo ibi bishobora kugira ingaruka ku burere bw'abana. Iyo umubyeyi akomeje kwizera ko hari inshingano zigenewe igitsina kimwe gusa, ashobora kubitoza abana be, bityo iyo myumvire ikaba yakomeza kwimurirwa mu gisekuru gikurikiraho.
Manishimwe Janvier umugabo w'abana babiri yemera ko buri kimwe cyose agikora mu rugo ariko we n'umugore barabizi ko iwaba iyo baje kubasura umugore ari we ushyashyana n'imirimo yo murugo kugira ngo imiryango itamuseka akitwa inganzwa.
Ati: "Mu rugo rwacu dusanzwe dusangira inshingano. Nshobora guteka, koza cyangwa kwita ku bana nk'uko n'umugore wanjye abikora. Ariko iyo dufite abantu badusuye, cyane cyane abakuru cyangwa abo mu muryango, hari igihe umugore akora byinshi kugira ngo batazamuseka cyangwa ngo nanjye banyite inganzwa".
Bigaragaza ko nubwo ibintu bihinduka, hari imyumvire imwe n'imwe ya kera ikiri mu bana kandi bikagirwamo uruhare n'uburere bakurana kabone nubwo basobanukiwe uburinganire icyo ari cyo.
Ku rundi ruhande, hari ibimenyetso bigaragaza ko urubyiruko rwakuze mu myaka ya vuba rushobora kuba rufite imyumvire itandukanye n'iy'ibisekuru byabanje.
Bamwe mu rubyiruko baganiriye na InyaRwanda basobanura ko bumva ihame ry'uburinganire n'ubwuzuzanye nk'imwe mu nkingi z'iterambere ry'umuryango n'igihugu.
Ishema Sangwa Blenda William, umunyeshuri wa Kaminuza, avuga ko urubyiruko rw'iki gihe rwakuze rubona abagore n'abagabo bahabwa amahirwe angana mu mashuri no mu zindi nzego z'ubuzima.
Ati: "Twe twakuze tubona abakobwa n'abahungu biga hamwe kandi bahatanira amahirwe amwe. Bituma tubona uburinganire nk'ikintu gisanzwe kandi gifasha buri wese kugaragaza ubushobozi bwe, aho kumva ko hari imirimo cyangwa imyanya igenewe igitsina runaka."
Na ho Irankunda Valens, umwe mu rubyiruko, avuga ko nubwo hari intambwe imaze guterwa, hakiri abantu bamwe bagifite imyumvire ya kera ku nshingano z'abagore n'abagabo.
"Hari aho ugisanga abantu batekereza ko kuyobora cyangwa gufata ibyemezo ari inshingano z'abagabo gusa. Ariko uko urubyiruko rugenda rwiga kandi rugasobanukirwa uburinganire, ni ko iyo myumvire igenda ihinduka. Kuri twe, icy'ingenzi ni ubushobozi bw'umuntu aho kureba igitsina cye."
Icyakora, bigendanye n'ubuhamya n'ubushakashatsi bwabanje bigaragaza ko hakenewe ubushakashatsi burushijeho bwibanda ku itandukaniro ry'imyumvire hagati y'ibyiciro by'imyaka kugira ngo hamenyekane neza niba koko gahunda y'uburinganire iri guhindura ibisekuru byose ku rugero rumwe.
Imibare igaragaza ko u Rwanda rwageze ku rwego rushimishije mu guha abagore uruhare mu buyobozi no mu zindi nzego z'ubuzima bw'igihugu.
Dushingiye ku mibare ya vuba mu rwego rw'imari, abagore bazigamaga mu buryo bwemewe n'amategeko bavuye kuri 44% mu 2020 bagera kuri 53% mu 2024, mu gihe uruhare rw'abagore mu isoko ry'umurimo rwazamutse ruva kuri 48.2% mu 2020 rugera kuri 55.6% mu 2024.
Ibi bigaragaza ko gahunda z'uburinganire zitagarukiye mu buyobozi gusa ahubwo zagiye zigira uruhare no mu bukungu ndetse no mu mibereho y'abaturage.
Nubwo imibare igaragaza ko u Rwanda rumaze gutera intambwe ishimishije mu kwimakaza ihame ry'uburinganire n'ubwuzuzanye, cyane cyane mu buyobozi, ubukungu no mu zindi nzego z'iterambere, ubushakashatsi n'ubuhamya bw'abaturage bigaragaza ko impinduka mu mitekerereze y'ibisekuru bitandukanye zitagenda ku muvuduko umwe.
Mu gihe urubyiruko rugaragaza kwakira neza ihame ry'uburinganire, bamwe mu bantu bakuze bakomeje kugendera ku myumvire gakondo ku nshingano z'abagore n'abagabo.
Abasesenguzi bavuga ko kugira ngo ibyagezweho birambe kandi bigirire akamaro ibisekuru bizaza, hakenewe gukomeza ubukangurambaga, uburezi n'ibiganiro bihuza abantu b'ingeri zose, ku buryo uburinganire butaba ihame riri mu mategeko gusa, ahubwo bukaba umuco ushingiye ku bwubahane n'ubwuzuzanye mu muryango nyarwanda.