Imbabazi uwahoze ari umukunzi wa Yampano yamuhaye zifatwa gute mu ikurikiranacyaha?

Iki kibazo cyongeye kuzamura ikibazo gikunze kwibazwa n’abantu benshi: ese iyo umuntu yakorewe icyaha ababariye ugikekwaho, biba bihagije kugira ngo ikurikiranacyaha rihagarare?

Mu mategeko, igisubizo gishingira ku bwoko bw’icyaha, urwego dosiye igezeho n’amategeko agenga ikurikiranwa ryacyo. Kubabarira umuntu ni icyemezo gishobora kugira agaciro mu mibanire yabo, ariko ntibivuze ko buri gihe bihita bihagarika inzira zose z’ubutabera.

Mu mashusho yashyize hanze, Uwineza Vava yasobanuye ko ibibazo yagiranye na Yampano byatumye yitabaza inzego zibishinzwe kugira ngo zibikurikirane.

Yavuze ko nyuma yaho yongeye guhura na Yampano, akamusaba imbabazi, na we akazimuha. Ngo ntiyagarukiye aho, kuko yanandikiye inzego zibishinzwe ibaruwa igaragaza ko yamubabariye.

Yagize ati: “Bitewe n’ibibazo nagiranye na we, byabaye ngombwa ko nitabaza inzego zibishinzwe zigakurikirana ibibazo twari dufitanye. Nyuma y’ibyo byose, naje guhura na Yampano ansaba imbabazi, na njye ndazimuha, mwemerera ko mubabariye. Izo mbabazi narazanditse nzishyikiriza inzego zibishinzwe.”

Vava avuga ko nyuma yaho yaje kumva ko imbabazi yatanze zitahawe agaciro, kuko Yampano yakomeje gukurikiranwaho ibyaha birimo gukubita no gukomeretsa, kandi ibyo na byo yari yaravuze mu nyandiko ye amusabira imbabazi.

Ku bijyanye no kwangiza umutungo w’undi muntu, Vava yavuze ko telefoni ya Yampano yari yangije yayimwishyuye, bityo na cyo kikaba ari ikibazo yumva cyarakemutse. Ku bindi birego yavuze ko atabasha kugira byinshi abyemezaho, kuko atabona ibimenyetso bihagije.

Yasabye inzego zibishinzwe gukomeza gukurikirana ikibazo cya Yampano, ariko agahabwa ubutabera nk’abandi Banyarwanda bose. Yanagarutse ku kibazo cy’ibiyobyabwenge, avuga ko bari baratanze inyandiko igaragaza ko Yampano yatangiye kwivuza, asaba ko inzego zibishinzwe zakomeza kugikurikirana.

Yagize ati: “Ndasaba inzego zibishinzwe ko Yampano yahabwa ubutabera, hagakurikiranwa ikibazo cye. Ikindi kijyanye n’ibiyobyabwenge, twari twabahaye igipapuro kigaragaza ko yatangiye kwivuza. Ndasaba inzego zibishinzwe ko zikomeza kubikurikirana, zikabyitaho, agahabwa ubutabera nk’abandi Banyarwanda bose, agataha agakomeza kwita ku kazi ke no ku nshingano ze."

Imbabazi zatanzwe n’uwakorewe icyaha zifite akahe gaciro mu mategeko?

Kugira ngo umuntu asobanukirwe n’icyo imbabazi za Vava zishobora gusobanura, ni ngombwa gutandukanya ibintu bibiri: Kubabarira umuntu ku giti cyawe no guhagarika ikurikiranacyaha.

Kubabarira umuntu bishobora gusobanura ko uwakorewe icyaha atakimufitiye inzika cyangwa ko yemeye kumusaba imbabazi no kongera kubana na we mu mahoro. Ariko, iyo ikibazo kigeze mu nzego z’ubutabera, ingaruka z’icyo cyemezo ntizishingira gusa ku bushake bw’uwatanze imbabazi.

Amategeko agena niba ikirego gishobora guhagarara bitewe n’uko icyaha giteye, niba ari icyaha giteganywa ko gikurikiranwa ari uko uwagikorewe atanze ikirego, cyangwa niba ari icyaha gishobora gukomeza gukurikiranwa n’ubushinjacyaha nubwo uwagikorewe yaba yarababariye ukekwaho kugikora.

Bityo, ibaruwa Vava avuga ko yandikiye inzego zibishinzwe ishobora kugaragaza ubushake bwe bwo kubabarira Yampano. Icyakora, kuba yarayitanze ntibihagije ubwabyo kugira ngo hemezwe ko dosiye yose igomba guhita ihagarara.

Mu yandi magambo, ‘imbabazi z’umuntu si kimwe n’icyemezo cyemewe n’amategeko cyo guhagarika ikurikiranacyaha.’

Mu mategeko y’u Rwanda, hari itandukaniro hagati y’ibirego bishobora guhagarara uwabitanze abivuyemo n’ibindi bikomeza gukurikiranwa n’inzego z’ubutabera.

Mu gihe icyaha runaka gishobora gukurikiranwa gusa ari uko uwagikorewe yatanze ikirego, kureka icyo kirego bishobora kugira ingaruka ku ikurikiranacyaha, hashingiwe ku bisabwa n’amategeko. Ariko ibyo ntibivuze ko icyaha cyose gihita gihagarara uwagikorewe avuze ko yakibabariye.

Itegeko rigena imiburanishirize y’imanza nshinjabyaha mu Rwanda rishyiraho uburyo bwo gukurikirana ibyaha, ndetse rikagena n’igihe ikurikiranacyaha rishobora kurangira mu bihe biteganywa n’amategeko. Ni yo mpamvu bidakwiye gufata icyemezo cyo kureka ikirego nk’aho ari uburenganzira butagira imipaka kuri buri cyaha.

Nanone, igihe dosiye igeze mu rukiko, kuba uwakorewe icyaha yahinduye imyumvire cyangwa akaba atagishaka gukomeza ikirego ntibihita bisobanura ko urubanza rugomba guhagarara. Icyo gihe hagomba kurebwa ubwoko bw’ikirego, icyemezo cyafashwe n’urukiko n’uburyo amategeko abiteganya.

Ku birego birebana n’ihohoterwa, na ho harebwa icyaha nyirizina gikurikiranwa n’amategeko agikubiyemo, aho gufata umwanzuro rusange uvuga ko uwakorewe ihohoterwa ashobora guhagarika ikirego cyangwa ko adashobora kubikora mu bihe byose.

Mu byo Vava yatangaje, hari ibibazo bibiri bitandukanye: ibirego birebana no gukubita no gukomeretsa, n’ikibazo cyo kwangiza telefoni.

Ku bijyanye na telefoni, yavuze ko yayimwishyuye. Ibyo bishobora kuba bifitanye isano no kwishyura indishyi cyangwa gusana igihombo cyatewe n’ibyangijwe. Ariko, iyo umuntu yishyuye umutungo yangije, ntibihita bivuga ko n’ikindi cyaha cyose yaba akurikiranweho gihagarara.

Mu buryo nk’ubwo, kuba uwakorewe icyaha yemeye imbabazi ntibihita bihanagura ibyabaye cyangwa ngo bisimbure isuzuma ry’inzego z’ubutabera.

Bityo, mu gihe dosiye ya Yampano ikubiyemo ibyaha byinshi, buri cyaha gisuzumwa hakurikijwe amategeko akigenga. Kuba hari ikibazo cyakemutse hagati y’impande zombi ntibihita bikuraho ibindi birego bishobora kuba bigikurikiranwa.

Iyo habaye ikibazo gishobora kuba icyaha, inzego z’ubugenzacyaha zikora iperereza, zigakusanya amakuru n’ibimenyetso. Ubushinjacyaha bwo busuzuma dosiye n’ibimenyetso, bukagena niba hari impamvu zishingiye ku mategeko zo gukurikirana ukekwaho icyaha. Iyo ikibazo kigeze mu rukiko, urukiko rufata ibyemezo biri mu bubasha bwarwo rushingiye ku mategeko n’ibimenyetso byatanzwe.

Ibi bigaragaza ko icyemezo cy’uwakorewe icyaha cyo kubabarira ukekwaho kugikora kidahita gisimbura inshingano z’izo nzego.

Icyakora, ibyo ntibivuze ko imbabazi cyangwa ubwumvikane hagati y’impande zombi nta kamaro bigira. Bishobora kuba amakuru y’ingenzi mu isuzuma ry’ikibazo, cyane cyane mu gihe amategeko yemera ko ubwumvikane, kwishyura indishyi cyangwa ubundi buryo bwo gukemura amakimbirane bigira uruhare mu gukemura dosiye.

Urwego rubifitiye ububasha ni rwo rugomba gusuzuma niba ibyo uwakorewe icyaha yasabye bishobora kugira ingaruka ku ikurikiranacyaha, hashingiwe ku cyaha gikurikiranwa n’aho dosiye igeze.

Uwineza Vava yavuze ko yababariye Yampano wahoze ari umukunzi we, ndetse akandika ibaruwa isaba inzego zibishinzwe kumenya ko yamubabariye. Icyakora, avuga ko atumva impamvu uyu muhanzi yakomeje gukurikiranwaho ibyaha birimo gukubita no gukomeretsa

KANDA HANO UREBE IKIGANIRO KIGARUKA KURI IYI NGINGO