Ibi bituma hibazwa niba koko igabanuka ry'ikoreshwa ry'inzoga rifite uruhare mu kugabanya amakimbirane yo mu ngo, cyangwa niba hari izindi mpamvu zikomeye zituma ingo nyinshi zikomeza gusenyuka.
Ubusesenguzi bw'imibare bugaragaza impinduka ebyiri zigaragara mu Rwanda. Raporo y'Ubushakashatsi ku Buzima n'Imibereho y'Abaturage mu Rwanda (RDHS 2019–2020) yagaragaje ko 54.5% by'abagabo bafite imyaka 15–59 banyoye inzoga nibura rimwe mu kwezi kwabanjirije ubushakashatsi.
Mu bushakashatsi bwakurikiyeho, RDHS 2025, uwo mubare waragabanutse ugera kuri 51.4%, bivuze igabanuka rya 3.1% mu gihe cy'imyaka itanu. Ubwo bushakashatsi bwakozwe hagati ya Kamena na Ukwakira 2025, raporo ya nyuma isohoka muri Kamena 2026.
Mu gihe imibare y'ikoreshwa ry'inzoga yagaragazaga igabanuka, imibare y'Ikigo cy'Igihugu cy'Ibarurishamibare ku iyandikwa rya gatanya mu Rwanda yo ikomeje kuzamuka. Igaragaza ko gatanya zemejwe n'inkiko zakomeje kwiyongera.
Mu 2021 zageze kuri 1,918, zizamuka zigera kuri 2,188 mu 2022, ziba 2,403 mu 2023, zongera kugera kuri 2,511 mu 2024, mbere yo kugera kuri 2,629 mu 2025. Ibi bivuze ko mu gihe cy'imyaka ine, umubare wa gatanya zemejwe n'inkiko wiyongereyeho 711.
Iyi mibare itanga amashusho abiri atandukanye. Nubwo ku ruhande rumwe umubare w'abanywa inzoga ugabanuka, ku rundi ruhande umubare wa gatanya ukomeza kuzamuka. Ibi bituma hazamuka ikibazo cyo kwibaza.
Nubwo ubushakashatsi buterekana ko ibyo bintu bifitanye isano y'ako kanya, bituma hibazwa impamvu gatanya zikomeje kwiyongera, ndetse abanywa inzoga bakagabanuka. Kandi, mu buryo butandukanye, hagenda haragarazwa ko inzoga zikabije zishobora gutera amakimbirane aganisha ku gutandukana. Ibyo bituma havuka ibibazo byo kwibaza.
Mu Rwanda, nk'uko bigaragazwa na Raporo y'Ubushakashatsi ku Buzima n'Imibereho y'Abaturage mu Rwanda (RDHS 2025) hamwe na raporo y'Ikigo cy'Igihugu cy'Ibarurishamibare (NISR 2025), impinduka zigaragara mu ikoreshwa ry'inzoga n'izamuka rya gatanya zigaragaza ko imibanire y'abashakanye igira uruhare ruterwa n'impamvu nyinshi zitandukanye.
Impuguke mu mibanire n'imitekerereze, zirimo izikora mu Ishami ry'Imitekerereze rya Kaminuza y'u Rwanda ndetse n'Ikigo cy'Igihugu gishinzwe Ubuzima (RBC), zigaragaza ko gusenyuka kw'imiryango atari inzira ishingiye ku mpamvu imwe gusa, ahubwo ari ihuriro ry'impamvu zirimo ubukene, ihohoterwa n'impinduka z'imyumvire y'abaturage.
Imibare igaragaza ko ubukwe bugenda bugabanuka, gatanya zikiyongera, ndetse ikoreshwa ry'inzoga rikagabanuka. Iyi mibare ituma hibazwa niba impinduka mu mibereho no mu myumvire y'abaturage ziri kugira uruhare mu ihinduka ry'imiterere y'umuryango nyarwanda, nk'uko raporo ubwazo zibigaragaza.
Mu mateka y'u Rwanda, umuryango wari ushingiye ku ndangagaciro zo kwihanganirana, ubufatanye n'uruhare rw'imiryango yombi mu gukemura amakimbirane. Gatanya zabagaho, ariko zabaga nke kandi akenshi amakimbirane yabanzaga gukemurwa n'ababyeyi, inama z'umuryango cyangwa abayobozi b'inzego z'ibanze mbere y'uko ikibazo kigera mu nkiko.
Ugereranyije n'ibihe by'ubu, imibare y'Ikigo cy'Igihugu cy'Ibarurishamibare igaragaza ko gatanya zemezwa n'inkiko zikomeje kwiyongera, mu gihe indi mibare igaragaza ko ubukwe bwandikwa bugenda bugabanuka.
Abashakashatsi mu mibereho y'abantu bavuga ko uko imiryango ihinduka, n'imyumvire ku rushako, inshingano n'uburenganzira bw'abashakanye na byo bihinduka.
Raporo zitandukanye z'imiryango mpuzamahanga zirimo UN Women (2023), Banki y'Isi (2022) n'Urwego rw'Igihugu rw'Imiyoborere (RGB) zigaragaza ko abantu barushaho kumenya uburenganzira bwabo no guhindura uko babona uburinganire mu muryango, ibintu bishobora kugira ingaruka ku buryo amakimbirane akemurwa, harimo no kwiyongera kwa gatanya mu bice bimwe by'imibereho.
Hari abaturage bavuga ko impinduka z'imyumvire zagiye zizana intambwe nziza mu muryango, cyane cyane mu guteza imbere uburinganire no kurwanya ihohoterwa rishingiye ku gitsina.
Umwe mu batuye mu Mujyi wa Kigali, Munganyinka Charlotte, yavuze ko kuba abantu barushaho kumenya uburenganzira bwabo byatumye bamwe batinyuka kuvuga ibibazo byabo aho kubihishira.
Ati: "Mbere abantu bahishaga ibibazo byo mu rugo, bakihanganira byinshi. Ubu iyo hari ihohoterwa cyangwa kutumvikana, abantu barabivuga, ndetse bamwe bagahitamo gutandukana aho kubana mu bibazo."
Ariko abandi bo babona ko iyo mpinduka idaherekejwe n'ubumenyi buhagije ku kubaka urugo, kuganira no gukemura amakimbirane, ishobora no gutera ibibazo.
Umuturage wo mu Karere ka Muhanga, Uwiduhaye Dieudonné, avuga ko hari abashakanye batakimenya uburyo bwo kuganira, bigatuma ibibazo byoroheje bihinduka ibikomeye.
Ati: "Hari igihe abantu batakimenya kwihanganirana no kuganira. Ikibazo gito kikaba kinini kuko buri wese aba yumva afite uburenganzira bwo gufata icyemezo vuba."
Abashakashatsi mu mibereho y'abantu n'imibanire y'ingo, barimo Mukashema Immaculée, hamwe n'inzego mpuzamahanga na Banki y'Isi, bagaragaza ko uko sosiyete ihinduka, n'imyumvire ku rushako n'uburenganzira bw'abashakanye na byo bihinduka.
Izi mpinduka zigendana no kwiyongera k'ubumenyi ku mategeko n'uburenganzira, zisaba nanone kongerwamo ubujyanama n'uburezi ku mibanire kugira ngo zitagira ingaruka mbi ku muryango.
Ubusesenguzi bw'iyi mibare n'ibitekerezo by'impuguke bugaragaza ko impinduka z'imyumvire ziri mu zikomeye zisobanura uko imiterere y'umuryango nyarwanda iri guhinduka.
Uko abantu barushaho kumenya uburenganzira bwabo, guha agaciro ubwisanzure bw'umuntu ku giti cye no guhindura uko babona inshingano z'abashakanye, ni na ko uburyo bwo kwihanganirana no gukemura amakimbirane bugenda buhinduka.
Izi mpinduka zafashije kurwanya ihohoterwa no guteza imbere uburinganire, ariko zinagaragaza ko hari aho umuco wo kuganira, kwiyunga no kubaka ubwumvikane mu rugo ugenda ugabanuka, bigatuma bamwe bahitamo gatanya hakiri kare ugereranyije n'uko byari bimeze mu bihe byashize.
Ibi bituma ikibazo cya gatanya kitagomba kureberwa gusa mu ndorerwamo y'ubusinzi cyangwa ubukene, ahubwo kikareberwa no mu mpinduka z'imyumvire n'imibereho y'Abanyarwanda.
Mu gihe igihugu gikomeje guteza imbere uburenganzira n'uburinganire, impuguke zigaragaza ko ari ngombwa ko ibyo bijyana no kongera gushimangira uburezi ku muryango, umuco wo kuganira no gukemura amakimbirane, kugira ngo impinduka ziba muri sosiyete zitagira ingaruka ku ituze n'ubudaheranwa bw'umuryango nyarwanda.