Ibi byatangajwe ku wa 15 Nyakanga 2026, ubwo UNESCO yafunguraga ku cyicaro cyayo i Paris mu Bufaransa inama mpuzamahanga ya International Decade of Sciences for Sustainable Development (IDSSD), izamara iminsi itatu, ihuza abarenga 800 barimo ba Minisitiri, abashakashatsi, abayobozi b'ibihugu n'abafatanyabikorwa batandukanye.
Iyi nama yateguwe ku nsanganyamatsiko igira iti: "Science in Action: Charting a Sustainable and Equitable Future for All", igamije kureba aho gahunda y'iyi myaka icumi yo guteza imbere siyansi (2024–2033) igeze n'uruhare rwayo mu gukemura ibibazo byugarije isi.
Muri iyo nama hanashyizwe ahagaragara Raporo ya mbere y'Isi ku Myaka Icumi ya Siyansi, ishingiye ku mishinga 397 yemejwe mu bihugu 79.
Iyo raporo igaragaza ko hamaze gukusanywa miliyoni 50 z'Amadolari ya Amerika yo gushyigikira imishinga ya siyansi ifasha kugera ku Ntego 17 z'Iterambere Rirambye. Nubwo bimeze bityo, UNESCO ivuga ko inyungu z'ubwo bushakashatsi zitaragera kuri bose.
Raporo igaragaza ko Afurika ifite munsi ya 10% by'imishinga yose iri muri gahunda ya IDSSD, nyamara ituwe n'abagera kuri 17.5% by'abatuye Isi. Uyu muryango uvuga ko ibi bishobora gutuma umugabane ukomeza gusigara inyuma mu guhanga udushya no gukemura ibibazo by'iterambere.
Ikibazo si amafaranga gusa
Ikindi cyagaragajwe n'iyi raporo ni uko ikibazo gikomeye kitakiri ukubura inkunga y'amafaranga gusa. Mu mishinga yitabiriye iyi gahunda, 40% y'abayiyoboye bavuze ko ikibazo gikomeye bahura na cyo ari kubura uburyo bwiza bwo guhuza ibikorwa n'abafatanyabikorwa, aho kuba ikibazo cy'ingengo y'imari.
UNESCO ivuga ko ibi bisobanuye ko hakenewe uburyo bwiza bwo gukorana hagati ya za guverinoma, ibigo by'ubushakashatsi, za kaminuza n'abikorera kugira ngo ibisubizo bya siyansi bigere ku baturage.
Umuyobozi Mukuru wa UNESCO, Khaled El-Enany, yavuze ko isi idafite ikibazo cyo kubura ubumenyi bwa siyansi, ahubwo ikibazo ari uburyo bwo kubushyira mu bikorwa kugira ngo bufashe abaturage n'isi muri rusange.
Yagize ati: "Abahanga bamaze imyaka ibiri bakora cyane. Igihe kirageze ngo uwo muvuduko za guverinoma ziwuhinduremo politiki, ingengo y'imari n'ibikorwa bifatika bizana impinduka."
Raporo ya UNESCO yagaragaje impinduka eshanu zikomeye zishobora gufasha siyansi kugira uruhare rufatika mu iterambere.
Kuvugurura uburyo abashakashatsi basuzumwa
UNESCO ivuga ko hakwiye ingamba zo kuva ku muco uzwi nka "Publish or Perish", aho kuri ubu abashakashatsi bapimirwa cyane ku mubare w'inyandiko basohoye aho kureba ingaruka ubushakashatsi bwabo bugira ku mibereho y'abaturage. Ivuga ko ubushakashatsi bukwiye guhabwa agaciro hashingiwe ku buryo bukemura ibibazo nyabyo.
Gutuma ibihugu byose bigira amahirwe angana
UNESCO isaba ko ibihugu bikennye bihabwa amahirwe angana yo kubona laboratwari, ibikoresho by'ubushakashatsi, amakuru n'ikoranabuhanga kugira ngo na byo bibashe kugira uruhare mu guhanga udushya.
Guhuza abahanga n'abafata ibyemezo
Raporo igaragaza ko hakiri icyuho hagati y'abahanga mu bushakashatsi n'abafata ibyemezo. UNESCO isaba ko hajyaho uburyo buhoraho butuma ubushakashatsi bukoreshwa mu gutegura amategeko, politiki n'ingamba z'iterambere.
Kongera icyizere abaturage bafitiye siyansi
Uyu muryango uvuga ko amakuru atari yo, imyumvire mibi n'ubumenyi buke ku byerekeye siyansi bikomeje kugabanya icyizere abaturage bayigirira.
Ni yo mpamvu usaba kongera uburezi bwa siyansi, gukorera mu mucyo no kwinjiza abaturage mu biganiro birebana n'ubushakashatsi.
Kugenzura ikoreshwa ry'ikoranabuhanga rishya
UNESCO yasabye ko ikoranabuhanga rigezweho ririmo ubwenge buhangano (AI) n'ubumenyi bwa Quantum Science bihabwa amabwiriza n'amategeko abugenga hakiri kare kugira ngo ritazateza ibibazo birenze ubushobozi bw'ibihugu bwo kubigenzura.
Siyansi ifunguye iragenda yaguka, ariko ishyirwa mu bikorwa riracyari hasi
UNESCO yanagaragaje ko kuva mu mwaka wa 2021, ibihugu 81 byamaze gushyira mu bikorwa amabwiriza yayo ajyanye na Open Science, agamije gutuma ubushakashatsi bwa siyansi bugera kuri bose.
Nyamara, nubwo 79% by'ibihugu bivuga ko bifite politiki ya Open Science, 41% gusa ni byo bifite gahunda isobanutse yo kuyishyira mu bikorwa, mu gihe kimwe cya gatatu gusa ari cyo gifite uburyo bwo gukurikirana niba iyo politiki itanga umusaruro.
Urubyiruko na rwo rwashyizwe imbere
Mu bikorwa byabereye iruhande rw'iyi nama, UNESCO ku bufatanye na Nature na AXA Foundation for Human Progress yafunguye imurikabikorwa ry'amafoto ryiswe "Next Generations", rigaragaza abashakashatsi 11 bakiri bato baturutse hirya no hino ku Isi n'ibyo bakora mu gushaka ibisubizo by'ibibazo byugarije isi.
UNESCO ivuga ko aba bashakashatsi ari bo bazayobora ejo hazaza h'ubushakashatsi bwa siyansi, bityo hakenewe kubaha amahirwe n'ubushobozi bwo gukomeza guhanga udushya.
UNESCO isaba ibihugu byose gushyira imbaraga mu gushora imari muri siyansi no gukuraho icyuho kiri hagati y'ibihugu bikize n'ibikennye. Ishimangira ko niba siyansi igomba kugira uruhare mu kurwanya imihindagurikire y'ikirere, ubusumbane, inzara n'ibindi bibazo byugarije isi, igomba kugera kuri buri gihugu no guhabwa umwanya mu ifatwa ry'ibyemezo.