Uburwayi bwa Papa Leo XIV wajyanywe mu bitaro bya Gemelli i Roma ku wa 13 Ukwakira 2026, bwongeye kwibutsa abantu ikibazo cy’uko Kiliziya Gatolika ikomeza imiyoborere yayo igihe Umushumba wayo adashoboye gukora zimwe mu nshingano ze nk’uko bisanzwe.
Nk’uko byatangajwe n’ibiro bishinzwe itangazamakuru bya Vatikani, Papa yabazwe igice cy’iburyo cy’ibihaha, hanyuma asezererwa mu bitaro ku wa 17 Ukwakira 2026. Bukeye bwaho, yayoboye isengesho rya Angelus, avuga ko azasubukura ibikorwa bye buhoro buhoro.
Nubwo Papa yari amaze iminsi ari mu bitaro, ubuyobozi bwa Kiliziya ntibwahise buhabwa undi muyobozi. Ibi biterwa n’uko amategeko ya Kiliziya atagena ko uburwayi bwa Papa buhita butuma atakaza umwanya we cyangwa ngo ububasha bwe buhabwe undi muntu.
Icyakora ushobora kwibaza uti: “Ni nde ukomeza guhuza ibikorwa bya Vatikani, kandi ni ibihe byemezo bishobora gutegereza ko Papa ubwe abyemeza?”
Papa ni nde muri Kiliziya Gatolika?
Papa ni Umwepisikopi wa Roma akaba n’Umushumba wa Kiliziya Gatolika ku isi hose. Mu myemerere Gatolika, afatwa nk’umusimbura wa Mutagatifu Petero mu nshingano zo kuyobora Kiliziya.
Ingingo ya 331 y’Amategeko ya Kiliziya Gatolika, azwi nka Code of Canon Law, ivuga ko Papa afite ububasha busesuye, bwuzuye, bw’ako kanya kandi bukorera hose mu miyoborere isanzwe ya Kiliziya.
Mu nshingano ze harimo gushyiraho Abepiskopi, kuyobora inzego nkuru za Kiliziya, gufata ibyemezo birebana n’imiyoborere yayo no kuyobora ibikorwa bimwe na bimwe byihariye by’inyigisho n’imigenzo ya Kiliziya.
Papa kandi ahagararira Vatikani mu mibanire n’ibihugu n’imiryango mpuzamahanga, aho ashobora guteza imbere ibiganiro ku mahoro, ubutabera, ubufasha bw’abatishoboye n’ibindi bibazo bireba abantu.
Icyakora, kuba afite ububasha bw’ikirenga ntibivuze ko ari we wenyine ukora imirimo yose ya buri munsi. Afashwa n’inzego zitandukanye zifite inshingano zisobanutse.
Amategeko ya Kiliziya avuga iki igihe Papa arwaye?
Ingingo ya 335 y’Amategeko ya Kiliziya Gatolika ni imwe mu ngingo z’ingenzi mu gusobanukirwa iki kibazo.
Iyi ngingo ivuga ko igihe Intebe ya Papa irimo ubusa cyangwa ifite imbogamizi ikomeye iyibuza gukora, nta gihinduka mu miyoborere ya Kiliziya yose ku isi, hakurikijwe amategeko yihariye agenga ibyo bihe.
Icyakora, hari itandukaniro rikomeye hagati y’uko Papa arwaye n’uko umwanya we urimo ubusa. Iyo Papa arwaye, akomeza kuba Papa igihe cyose akiri kuri uwo mwanya. Uburwayi bwonyine ntibuhita buha undi muntu ububasha bwe.
Iyo Papa apfuye cyangwa yeguye mu buryo bwemewe: Intebe ya Papa irimo ubusa, hagatangira gukurikizwa amategeko agenga icyo gihe, harimo n’ayerekeye gutegura amatora ya Papa mushya.
Amategeko ntateganya uburyo burambuye kandi bwihariye bwo kwimurira ku wundi muntu ububasha bwose bwa Papa kubera uburwayi gusa.
Ibi bishobora guteza imbogamizi mu gihe Papa adashoboye kuvugana n’abandi cyangwa gufata icyemezo gisaba ububasha bwe bwihariye. Ariko ntibivuze ko ibikorwa byose bya Kiliziya bihagarara.
Ni nde ukomeza kuyobora ibikorwa bya buri munsi bya Vatikani?
Inzego zifasha Papa mu miyoborere ya Kiliziya zizwi nka Kuriya ya Roma (Roman Curia).
Izi nzego zigizwe n’amashami atandukanye, azwi nka Dikasteri, ashinzwe ibibazo birimo inyigisho z’ukwemera, iyogezabutumwa, Abepiskopi, uburezi Gatolika n’ibindi bireba ubuzima n’imiyoborere ya Kiliziya.
Abayobozi b’izi nzego bakomeza gukora imirimo yabo mu bubasha bahawe n’amategeko, amabwiriza n’ububasha baba barahawe na Papa.
Urugero, ibikorwa bisanzwe by’ubuyobozi, guhuza gahunda, gukurikirana dosiye n’imibanire n’inzego zitandukanye bishobora gukomeza gukorwa n’ababishinzwe.
Icyakora, Kuriya ya Roma ntihita ihabwa ububasha bwose bwa Papa igihe arwaye. Ibyemezo bimwe na bimwe biri mu bubasha bwe bwihariye bishobora gutegereza ko abifata cyangwa ko haboneka uburyo bwemewe n’amategeko bwo kubikemura.
Umunyamabanga wa Leta ya Vatikani afite uruhe ruhare?
Umunyamabanga wa Leta ya Vatikani (Secretary of State) ni umwe mu bayobozi bakuru bafasha Papa mu miyoborere ya Vatikani.
Mu nshingano ze harimo guhuza ibikorwa bimwe na bimwe by’ubuyobozi, gukurikirana ibibazo bya dipolomasi no gufasha mu ishyirwa mu bikorwa ry’ibyemezo bya Papa.
Uyu muyobozi agira uruhare rukomeye mu mibanire ya Vatikani n’ibihugu n’imiryango mpuzamahanga, ariko ntabwo ahita aba umusimbura wa Papa igihe arwaye.
Akomeza imirimo ye mu bubasha yahawe, nk’uko biteganywa n’amategeko ya Kiliziya. Ububasha bwihariye bwa Papa ntahita abuhabwa kubera ko Umushumba wa Kiliziya ari mu bitaro.
Karidinali uyobora Inama y’Abakaridinali na Camerlingo bo bakora iki?
Hari abandi bayobozi bafite inshingano z’ingenzi, ariko izabo ntizigomba kwitiranywa no gusimbura Papa.
Umuyobozi w’Inama y’Abakaridinali (Dean of the College of Cardinals) afite inshingano zirebana n’imikorere y’iyo nama n’ibikorwa bimwe na bimwe bijyanye no gutegura amatora ya Papa mushya igihe Intebe ya Papa irimo ubusa.
Ku rundi ruhande, Camerlingo wa Kiliziya ya Roma (Camerlengo) afite inshingano zihariye mu micungire y’ibikorwa bimwe na bimwe bya Vatikani igihe Papa apfuye, hakurikijwe amategeko agenga icyo gihe.
Camerlingo ntabwo aba Papa by’agateganyo, kandi inshingano ze ntizimuha ububasha bwo gufata ibyemezo byose byari mu nshingano za Papa.
Ese undi muyobozi ashobora kuyobora Misa mu mwanya wa Papa?
Yego. Hari ibikorwa bya liturujiya n’indi mirimo isanzwe ya Kiliziya ishobora gusohozwa n’undi muyobozi ubifitiye ububasha.
Urugero, igihe Papa Leo XIV yari mu bitaro, Karidinali Luis Antonio Tagle yayoboye Misa yari iteganyijwe ku wa 14 Ukwakira 2026, aho kuyoborwa na Papa ubwe.
Kuba Papa adashoboye kwitabira igikorwa runaka ntibivuze ko icyo gikorwa kigomba guhagarara. Hari ibikorwa bishobora gukorwa n’abandi bayobozi babifitiye ububasha, mu gihe ibyemezo byihariye bisaba ububasha bwa Papa biguma mu rwego rwe.
Byagenda bite Papa aramutse atagishoboye kuyobora burundu?
Iki ni ikibazo gikomeye mu mategeko n’imiyoborere ya Kiliziya Gatolika.
Amategeko ateganya uburyo bwo gukemura ikibazo cy’Intebe ya Papa irimo ubusa, ariko ntateganya inzira imwe irambuye yo guha undi muntu ububasha bwa Papa mu gihe yaba adashoboye gukora kubera uburwayi bukomeye.
Urugero ruzwi ni urwa Papa Benedigito wa XVI, weguye ku bushake ku wa 28 Gashyantare 2013, avuga ko imbaraga ze zitakimwemerera gusohoza neza inshingano ze. Yabaye Papa wa mbere weguye ku bushake mu binyejana byinshi.
Ingingo ya 332, igika cya kabiri, y’Amategeko ya Kiliziya Gatolika ivuga ko kugira ngo ukwegura kwa Papa kwemerwe, bigomba kuba byakozwe ku bushake kandi bikagaragazwa mu buryo bukwiye. Ntabwo bisaba ko hari undi muntu ubyemera kugira ngo ukwegura kwe kugire agaciro.
Ibi bitandukanya ukwegura kwa Papa n’uburwayi bumubuza gukora zimwe mu nshingano ze. Igihe cyose ateguye ku bushake mu buryo bwemewe n’amategeko, akomeza kuba Papa, nubwo ashobora gukenera ubufasha mu bikorwa bye bya buri munsi.
Ni iki abakristu bakwiye kumenya?
Uburwayi bwa Papa ntibuvuze ko Kiliziya Gatolika isigaye itagira ubuyobozi. Inzego zayo zikomeza gukora, Abepiskopi bagakomeza kuyobora za Diyosezi, abapadiri bagakomeza kwita ku bakristu, naho Kuriya ya Roma igakomeza inshingano zayo.
Icyakora, hari ibyemezo bimwe na bimwe bisaba ububasha bwa Papa ubwe, bikaba bishobora gutegereza ko agarura ubushobozi bwo kubifata. Icy’ingenzi ni ugutandukanya uburwayi bwa Papa, budahita bumwambura umwanya we, n’igihe Intebe ya Papa irimo ubusa kubera urupfu cyangwa ukwegura kwemewe.
Muri make, icyo uyo Papa arwaye, Kiliziya ikomeza gukora binyuze mu nzego zayo; ariko nta muyobozi uhita aba Papa by’agateganyo kubera ko Umushumba wayo mukuru ari mu bitaro.